Phát triển du lịch cộng đồng vùng dân tộc thiểu số miền núi trong bối cảnh chuyển đổi xanh
(TITC) – Trong những năm gần đây, du lịch cộng đồng (DLCĐ) đã trở thành một mô hình phát triển được khuyến khích mạnh mẽ tại nhiều địa phương miền núi – nơi sinh sống chủ yếu của đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS). Từ các bản làng vùng cao Tây Bắc, Tây Nguyên đến miền núi Trung Bộ, DLCĐ không chỉ mở ra cơ hội phát triển kinh tế mà còn góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng.
Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh thực hiện Chiến lược tăng trưởng xanh quốc gia giai đoạn 2021-2030 và mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, du lịch cộng đồng vùng DTTS miền núi đứng trước cả cơ hội lẫn thách thức. Vậy câu hỏi đặt ra là: Làm thế nào để phát triển du lịch hài hòa giữa sinh kế, bảo tồn và bảo vệ môi trường? Làm thế nào để các bản làng trở thành “điểm sáng xanh” trên bản đồ du lịch Việt Nam? Đó chính là câu hỏi trọng tâm của quá trình phát triển du lịch cộng đồng gắn với chuyển đổi xanh.
Đến nay cả nước có trên 400 điểm du lịch cộng đồng, trong đó hơn 60% nằm ở khu vực miền núi và vùng DTTS. Các điểm nổi bật gồm: bản Lác (Hòa Bình), Tả Van – Cát Cát (Lào Cai), Sin Suối Hồ (Lai Châu), Pà Cò (Sơn La), Làng Kon Kơ Tu (Kon Tum), buôn Ako Dhong (Đắk Lắk), làng Đăk Răng (Quảng Nam)…
Mô hình du lịch cộng đồng đã mang lại những kết quả tích cực
Về kinh tế, nhiều hộ gia đình có thu nhập ổn định, tỷ lệ nghèo giảm rõ rệt, hình thành các hợp tác xã du lịch. Về xã hội, nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo tồn văn hóa và phát triển bền vững. Về môi trường, góp phần gìn giữ cảnh quan, tài nguyên tự nhiên, giảm phá rừng và khai thác quá mức.
Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề đặt ra là: hạ tầng yếu kém, rác thải du lịch chưa được xử lý hiệu quả, thiếu kỹ năng quản lý – tiếp thị – ngoại ngữ, phụ thuộc vào hỗ trợ nhà nước, và đặc biệt là chưa có định hướng rõ ràng trong chuyển đổi xanh.
Chính vì vậy, việc tiếp cận phát triển DLCĐ theo hướng “xanh hóa” đang trở thành xu thế tất yếu, nhằm đảm bảo tính bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Chuyển đổi xanh – yêu cầu tất yếu trong phát triển du lịch cộng đồng
Chuyển đổi xanh không chỉ là thay đổi cách sử dụng năng lượng hay giảm rác thải nhựa, mà là một quá trình tái cấu trúc toàn diện về nhận thức, phương thức sản xuất, tiêu dùng và tổ chức xã hội theo hướng thân thiện với môi trường.
Đối với du lịch cộng đồng, chuyển đổi xanh bao gồm bốn trụ cột chính:
Xanh hóa hạ tầng và dịch vụ du lịch: Sử dụng vật liệu địa phương, thân thiện môi trường trong xây dựng homestay; Giảm tiêu thụ điện, nước; áp dụng năng lượng mặt trời, hệ thống xử lý nước thải tự nhiên; Hạn chế rác thải nhựa, khuyến khích tái chế và sử dụng sản phẩm sinh học.
Xanh hóa sản phẩm du lịch: Phát triển sản phẩm dựa trên trải nghiệm tự nhiên: trekking, canh tác hữu cơ, dệt thổ cẩm, ẩm thực truyền thống, trải nghiệm văn hóa dân gian; Ưu tiên sản phẩm có dấu ấn bản địa, ít tác động đến môi trường.
Xanh hóa nhận thức cộng đồng và du khách: Nâng cao hiểu biết của người dân về phát triển bền vững, phân loại rác, bảo tồn đa dạng sinh học; Truyền thông để du khách có hành vi du lịch có trách nhiệm, tôn trọng văn hóa địa phương.
Xanh hóa quản trị điểm đến: Xây dựng quy chế quản lý, bộ tiêu chí “điểm du lịch cộng đồng xanh”; Tăng cường giám sát, đánh giá, liên kết với doanh nghiệp, tổ chức bảo tồn và các quỹ phát triển xanh.
Bài học từ một số mô hình thành công
Bản Sin Suối Hồ (Lai Châu) phát triển du lịch nông nghiệp gắn với bảo tồn môi trường: Cộng đồng người Mông ở Sin Suối Hồ đã biến vùng trồng lan rừng, nuôi cá hồi và làm nông nghiệp hữu cơ thành sản phẩm du lịch hấp dẫn. Các hộ dân tự ý thức giữ rừng, không xả rác, xây dựng homestay bằng vật liệu gỗ, tre. Đây là một trong những mô hình được UNESCO ghi nhận là “Làng du lịch cộng đồng tiêu biểu của ASEAN năm 2022”.
Bản Lác (Hòa Bình) giữ gìn bản sắc văn hóa Thái trong không gian xanh: Người Thái ở bản Lác phát triển du lịch trên nền tảng kiến trúc nhà sàn truyền thống, ẩm thực sạch, trình diễn văn nghệ dân gian. Chính quyền địa phương kết hợp cùng cộng đồng triển khai chương trình “Bản du lịch không rác thải nhựa”, thu hút đông đảo du khách quốc tế.
Làng Kon Kơ Tu (Kon Tum) Giữ rừng – giữ văn hóa: Người Ba Na ở Kon Kơ Tu bảo tồn rừng đầu nguồn và văn hóa cồng chiêng, nhà rông. Mọi hoạt động du lịch đều gắn với bảo tồn tài nguyên rừng và phát triển sinh kế xanh như dệt thổ cẩm, làm thủ công mỹ nghệ, ẩm thực truyền thống.
Những mô hình này cho thấy chuyển đổi xanh không xa vời, mà bắt đầu từ thay đổi nhỏ trong từng hộ dân, từng sinh hoạt du lịch hằng ngày.
Thách thức trong quá trình chuyển đổi xanh của du lịch cộng đồng miền núi
Mặc dù được khuyến khích và hỗ trợ, quá trình chuyển đổi xanh ở các điểm DLCĐ vùng DTTS vẫn còn nhiều rào cản: Thiếu nguồn lực đầu tư: Hầu hết các hộ dân làm du lịch nhỏ lẻ, khó tiếp cận vốn xanh hoặc hỗ trợ tài chính để đầu tư hạ tầng thân thiện môi trường. Hạn chế về nhận thức và kỹ năng: Một bộ phận người dân chưa hiểu rõ về lợi ích lâu dài của chuyển đổi xanh; kỹ năng vận hành, quảng bá còn yếu. Hạ tầng kỹ thuật chưa đồng bộ: Đường giao thông, điện, nước, xử lý rác thải còn hạn chế, ảnh hưởng tới hình ảnh “điểm đến xanh”. Tác động của thị trường: Du khách ngày càng đòi hỏi dịch vụ tiện nghi, đôi khi gây mâu thuẫn giữa nhu cầu hiện đại và gìn giữ không gian bản địa. Thiếu cơ chế phối hợp và khung chính sách cụ thể: Hiện nay chưa có bộ tiêu chí quốc gia về “du lịch cộng đồng xanh”, dẫn đến việc đánh giá và hỗ trợ chưa thống nhất.
Định hướng và giải pháp phát triển du lịch cộng đồng vùng dân tộc thiểu số theo hướng chuyển đổi xanh
Để phát triển DLCĐ vùng DTTS miền núi gắn với chuyển đổi xanh, cần triển khai đồng bộ một số nhóm giải pháp như sau:
(1) Hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển du lịch xanh bằng cách: Ban hành bộ tiêu chí quốc gia về du lịch cộng đồng xanh, làm căn cứ cho công tác đánh giá, chứng nhận và hỗ trợ. Xây dựng chính sách ưu đãi tín dụng xanh cho các hộ dân, hợp tác xã đầu tư hạ tầng thân thiện môi trường. Lồng ghép nội dung phát triển du lịch xanh vào Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2026-2030.
(2) Phát triển hạ tầng và quy hoạch điểm đến theo hướng xanh: Ưu tiên đầu tư giao thông, điện, nước, xử lý rác thải, kết nối mạng internet; Khuyến khích sử dụng vật liệu tự nhiên, năng lượng tái tạo, mô hình “homestay sinh thái”; Hướng dẫn cộng đồng quy hoạch, phân khu dịch vụ, đảm bảo không gian xanh và hài hòa với cảnh quan tự nhiên.
(3) Nâng cao năng lực cộng đồng và giáo dục nhận thức xanh: Tổ chức tập huấn cho người dân về du lịch có trách nhiệm, kỹ năng vận hành du lịch xanh, bảo tồn môi trường và văn hóa; Phát triển các mô hình “thanh niên xanh”, “phụ nữ du lịch xanh” làm nòng cốt tại địa phương; Khuyến khích trường học, đoàn thể địa phương tham gia hoạt động bảo vệ môi trường du lịch.
(4) Xây dựng sản phẩm du lịch xanh đặc thù: Gắn du lịch với trải nghiệm nông nghiệp sạch, làng nghề thủ công, ẩm thực bản địa, trekking khám phá thiên nhiên; Phát triển sản phẩm lưu niệm thân thiện môi trường, sử dụng nguyên liệu tự nhiên (mây, tre, vải thổ cẩm…); Kết hợp du lịch cộng đồng với du lịch sinh thái, du lịch nông nghiệp và du lịch văn hóa.
(5) Đẩy mạnh truyền thông, chuyển đổi số và liên kết thị trường: Sử dụng nền tảng số, mạng xã hội, bản đồ du lịch số để quảng bá hình ảnh điểm đến xanh; Xây dựng thương hiệu “Du lịch cộng đồng xanh Việt Nam”, hướng tới du khách trong nước và quốc tế; Kết nối doanh nghiệp lữ hành, tổ chức bảo tồn, tổ chức phát triển quốc tế để mở rộng thị trường và chia sẻ kinh nghiệm.
Triển vọng và ý nghĩa của phát triển du lịch cộng đồng xanh
Phát triển du lịch cộng đồng vùng DTTS miền núi theo hướng chuyển đổi xanh không chỉ góp phần thực hiện mục tiêu quốc gia về tăng trưởng xanh và phát triển bền vững, mà còn mang lại nhiều giá trị nhân văn sâu sắc: Về kinh tế: Tạo sinh kế ổn định, giảm nghèo đa chiều, hình thành chuỗi giá trị địa phương; Về xã hội: Gắn kết cộng đồng, nâng cao vai trò của phụ nữ, thanh niên và bảo tồn bản sắc dân tộc; Về môi trường: Góp phần giảm phát thải, bảo vệ tài nguyên rừng, nguồn nước và đa dạng sinh học; Về văn hóa: Gìn giữ giá trị truyền thống trong dòng chảy hiện đại hóa; tạo cơ hội để văn hóa DTTS lan tỏa đến du khách quốc tế.
Du lịch xanh không chỉ là xu thế của thế giới, mà còn là con đường tất yếu để các bản làng miền núi Việt Nam bước vào tương lai bền vững – nơi mỗi ngôi nhà, con đường, câu hát đều trở thành thông điệp về sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên.
Tóm lại, trong bối cảnh toàn cầu hướng tới phát triển bền vững, việc gắn du lịch cộng đồng vùng dân tộc thiểu số miền núi với chuyển đổi xanh chính là chìa khóa mở ra tương lai mới cho các bản làng Việt Nam. Đây không chỉ là nhiệm vụ của ngành du lịch, mà còn là trách nhiệm chung của toàn xã hội – từ cơ quan quản lý, chính quyền địa phương đến mỗi người dân, mỗi du khách.
Khi cộng đồng chủ động gìn giữ môi trường, phát huy bản sắc và đón nhận công nghệ mới một cách hài hòa, du lịch cộng đồng sẽ thực sự trở thành hình mẫu của phát triển xanh – bền vững – nhân văn, đóng góp thiết thực vào mục tiêu “Xanh hóa ngành du lịch Việt Nam” trong giai đoạn tới.
Trung tâm Thông tin du lịch
