Sắc màu văn hóa trong Lễ hội Lúa non của người Xơ Đăng, Quảng Ngãi
(TITC) – Trong kho tàng văn hóa phong phú của đồng bào Xơ Đăng, Lễ hội Lúa non không chỉ là một nghi thức nông nghiệp mà còn là một nét đẹp truyền thống sâu sắc, được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đây là dịp để người dân tạ ơn đất trời, cùng nhau sum vầy, chia sẻ niềm vui mùa màng và vun đắp tình đoàn kết cộng đồng nơi đại ngàn Tây Nguyên.
Về thôn Tê Pen, xã Kon Đào (tỉnh Quảng Ngãi), khi cả làng đang rộn ràng chuẩn bị cho Lễ hội Lúa non. Từ đầu ngõ đến cuối thôn, tiếng cười nói và những thanh âm chuẩn bị lễ hội khiến không gian yên bình thường ngày bỗng trở nên nhộn nhịp. Người lớn loay hoay bên bếp lửa chuẩn bị các món ăn truyền thống, trong khi trẻ nhỏ tung tăng trong những bộ trang phục rực rỡ sắc màu, háo hức chờ đợi ngày vui.
Lễ hội Lúa non với ý nghĩa cầu mong mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu
Lễ hội Lúa non thường được tổ chức vào khoảng tháng 9 hoặc tháng 10 hàng năm, khi những bông lúa non trên nương bắt đầu trĩu hạt, hứa hẹn một mùa màng bội thu. Đối với người Xơ Đăng, đây là thời điểm thiêng liêng để tạ ơn thần linh, ông bà tổ tiên đã phù hộ cho cây lúa phát triển tốt, đồng thời cầu mong cho vụ mùa sắp tới no ấm, sung túc.
Lễ hội Lúa non không chỉ là một ngày vui mà còn chứa đựng nhiều nghi thức và nét văn hóa ẩm thực độc đáo: Thử hương vị vụ mùa mới: Mỗi gia đình sẽ lấy một ít đọt lúa non về nấu thành cơm để nếm thử hương vị đầu mùa. Trong bữa cơm thiêng liêng ấy, người lớn trong gia đình sẽ là người đầu tiên nếm, như một cách nhắc nhở về sự quý giá của hạt lúa và công sức chăm lo nương rẫy.
Món ăn dân dã, đậm đà bản sắc: Cùng với cơm lúa non, mâm cỗ ngày hội không thể thiếu những món ăn dân dã từ núi rừng. Măng rừng và sùng đất là hai hương vị đặc trưng. Vài tuần trước lễ, người dân cùng nhau lên rừng đào măng tươi về nướng trên than hồng, tỏa hương thơm dịu, giòn ngọt. Sùng đất – một loại ấu trùng giàu dinh dưỡng, được xem là đặc sản, tượng trưng cho sự trù phú của đất đai. Việc cùng nhau tìm măng, bắt sùng không chỉ là chuẩn bị bữa tiệc, mà còn là cơ hội để gắn kết cộng đồng.
Chỉnh trang làng quê và tín ngưỡng bảo vệ mùa màng: Trước ngày hội, người dân cùng nhau dọn dẹp vệ sinh, phát cỏ, khơi thông mương máng, làm cho làng quê sạch đẹp. Đây cũng là cách thể hiện trách nhiệm với cộng đồng, cùng nhau xây dựng cuộc sống văn minh. Một nghi thức độc đáo khác là thực hiện việc đánh dấu ruộng lúa bằng vỏ cây rớm. Người Xơ Đăng tin rằng vỏ cây này sẽ xua đuổi sâu bọ, bảo vệ mùa màng khỏi bị phá hoại, gửi gắm mong ước cho vụ lúa bội thu.
Vào ngày chính hội, người dân tập trung về nhà rông. Mỗi gia đình mang theo một ghè rượu cần tự nấu – niềm tự hào riêng. Già làng sẽ lần lượt nếm thử rượu của từng nhà, biểu trưng cho sự sẻ chia và thẩm định. Sau nghi thức này, bữa tiệc chung vui chính thức bắt đầu. Tiếng cồng chiêng ngân vang, tiếng nói cười rộn rã hòa trong hương rượu cần nồng nàn, tạo nên không gian ấm áp, chan chứa nghĩa tình.
Trong bữa tiệc, gia đình nào có ruộng lúa xanh tốt nhất sẽ được tôn vinh và chia sẻ kinh nghiệm canh tác. Những câu chuyện xoay quanh cây lúa, cách làm nương, chăm sóc mùa vụ cứ thế nối dài, trở thành sợi dây gắn kết cả cộng đồng.
Lễ hội Lúa non vì thế không chỉ là một phong tục đẹp mà còn là sắc màu văn hóa đặc trưng, góp phần làm nên bản sắc riêng của đồng bào Xơ Đăng nơi đại ngàn, là di sản sống động của một nền văn hóa gắn bó mật thiết với thiên nhiên và nông nghiệp.
Trung tâm Thông tin du lịch
