Nỗ lực gìn giữ bản sắc văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở miền Tây Quảng Trị
(TITC) – Vùng núi và biên giới phía Tây Quảng Trị, bao gồm các xã La Lay, Tà Rụt, Đakrông, Hướng Hiệp…, là nơi sinh sống của hơn 70% đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là người Vân Kiều và Pa Kô. Đây là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, mang trong mình kho tàng giá trị văn hóa độc đáo, tinh thần cố kết cộng đồng cao. Trong 25 năm qua (2001-2025), phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” (TDĐKXDĐSVH) đã trở thành động lực mạnh mẽ, không chỉ thúc đẩy phát triển kinh tế mà còn góp phần quan trọng vào việc gìn giữ bản sắc và xây dựng đời sống văn hóa mới, văn minh cho đồng bào.
Nghi lễ cầu mưa của đồng bào dân tộc thiểu số ở xã Tà Rụt. Ảnh: Internet
Hồi sinh và phát huy giá trị văn hóa truyền thống
Dưới sự chỉ đạo của Ban Chỉ đạo phong trào “TDĐKXDĐSVH” tỉnh, các xã miền núi đã nỗ lực phát huy sức mạnh nội sinh, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, đầu tư vào giáo dục, an sinh xã hội, và đặc biệt là chú trọng bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Nhiều lễ hội đã được phục dựng và tổ chức thường niên, trở thành điểm nhấn quan trọng trong đời sống tinh thần cộng đồng. Điển hình là Lễ hội Ariêu Ping của người Tà Ôi/Pa Kô đã vinh dự được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị độc đáo và tầm quan trọng của nó. Lễ hội mừng lúa mới – một nét đẹp văn hóa gắn liền với nông nghiệp, vẫn được duy trì tại nhiều bản làng và tổ chức thường xuyên trong các dòng họ, thể hiện lòng biết ơn thiên nhiên và cầu mong mùa màng bội thu.
Vai trò của các nghệ nhân và người có uy tín trong cộng đồng được đề cao. Nhiều lớp truyền dạy văn hóa phi vật thể, như hát dân ca Vân Kiều, Pa Kô, được tổ chức thường xuyên, giúp bảo vệ và truyền lại các giá trị văn hóa quý báu cho thế hệ trẻ. Các mô hình đan lát truyền thống tại xã Hướng Hiệp và Đakrông tiếp tục được duy trì, tạo ra sinh kế và gìn giữ nghề thủ công. Đến nay, đã có 6 nghệ nhân được công nhận là nghệ nhân ưu tú và 27 đội văn nghệ hoạt động thường xuyên, tạo nên phong trào văn hóa sôi động.
Các mô hình du lịch văn hóa cộng đồng đang được triển khai và phát triển tại nhiều điểm du lịch như suối A Lao, Pa Cha, Thác Luồi, Klu, Giã Giã, Ba Vòi… Những địa điểm này không chỉ thu hút du khách mà còn là cơ hội quý báu để quảng bá giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc thiểu số.
Xây dựng giá trị văn hóa mới, văn minh và cơ sở hạ tầng đồng bộ
Song song với việc bảo tồn, công tác xây dựng các giá trị văn hóa mới, văn minh cũng được đặc biệt quan tâm. Hiện nay, hơn 87% số hộ gia đình tại các xã đã đạt danh hiệu “Gia đình văn hóa”. Nhiều bản làng đã xây dựng và thực hiện quy ước, hương ước mới, từng bước thay thế các tập tục lạc hậu, góp phần nâng cao ý thức cộng đồng và xây dựng lối sống tiến bộ.
Hạ tầng văn hóa cơ sở cũng được đầu tư, nâng cấp đáng kể. 100% thôn hiện nay đều có nhà văn hóa, trong đó hơn 80% thôn đã có sân chơi và khu thể thao, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, giải trí của người dân. Những nỗ lực này không chỉ cải thiện đời sống tinh thần mà còn góp phần gắn kết cộng đồng.
Đáng chú ý, các vấn đề như tảo hôn, ma chay kéo dài và các hủ tục mê tín dị đoan đã từng bước được đẩy lùi. Thay vào đó, các nghi thức văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội ngày càng được thực hiện phổ biến, tạo nên một diện mạo văn hóa mới lành mạnh và tiến bộ cho vùng miền núi Quảng Trị.
Thách thức và định hướng tương lai
Mặc dù đạt được nhiều thành tựu, vùng đồng bào dân tộc thiểu số phía Tây Quảng Trị vẫn còn đối mặt với nhiều khó khăn do xuất phát điểm thấp và điều kiện kinh tế – xã hội còn hạn chế. Sự quan tâm về văn hóa trong phát triển bền vững ở một bộ phận cán bộ và người dân còn hạn chế, đặc biệt là đồng bào lớn tuổi vẫn còn nặng tập tục truyền thống. Nguồn lực đầu tư còn phân tán, và một số giá trị văn hóa truyền thống vẫn có nguy cơ mai một do thiếu lực lượng kế cận và tác động của lối sống hiện đại.
Để khắc phục những thách thức này, cần triển khai các giải pháp đồng bộ và chiến lược. Tăng cường truyền thông về lối sống văn minh, hiện đại kết hợp giữ gìn văn hóa đặc sắc địa phương; xây dựng và nhân rộng các mô hình gia đình, bản làng “văn hóa truyền thống, văn minh mới”. Đề cao vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín và các nghệ nhân ưu tú trong việc dẫn dắt, làm gương. Đưa nội dung văn hóa dân tộc vào chương trình giáo dục phổ thông và sinh hoạt đoàn thể. Số hóa tư liệu văn hóa phi vật thể để hình thành kho lưu trữ số, phục vụ quảng bá và nghiên cứu. Ưu tiên ngân sách và huy động xã hội hóa để xây dựng, sửa chữa thiết chế văn hóa; ứng dụng công nghệ thông tin trong bảo tồn di sản. Đổi mới nội dung, phương pháp triển khai phong trào phù hợp với đặc điểm văn hóa địa phương; xây dựng hương ước, quy ước sát thực tế; tăng cường kiểm tra, giám sát và khen thưởng.
Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống là bảo tồn nền tảng để đồng bào dân tộc thiểu số tự tin bước vào tương lai. Việc xây dựng văn hóa mới, văn minh chính là nuôi dưỡng ngọn lửa truyền thống trong điều kiện hiện đại, cùng nhau xây dựng nền văn hóa thống nhất trong đa dạng, góp phần vững bước tiến vào kỷ nguyên mới của dân tộc Việt Nam.
Trung tâm Thông tin du lịch
