Nghi thức đặt cơm vắt – Dấu ấn văn hóa tâm linh của người Khmer Nam Bộ
(TITC) – Trong kho tàng văn hóa đặc sắc của người Khmer Nam Bộ, nghi thức đặt cơm vắt (bayben) giữ một vị trí vô cùng quan trọng. Không chỉ là tập tục mang đậm màu sắc tín ngưỡng, bayben còn ẩn chứa triết lý sống hướng thiện, thể hiện đạo hiếu với tổ tiên và tinh thần gắn kết cộng đồng.
Cứ mỗi độ tháng Chín dương lịch về, khắp phum sóc lại vang lên nhịp bước của những đoàn người, từ tinh mơ đã lặng lẽ mang cơm vắt lên chùa, để rồi trong không gian trang nghiêm, ngọn lửa thành kính được thắp sáng, soi rọi những tình cảm thiêng liêng.
Từ sáng sớm, Phật tử chùa Mahatup (TP Cần Thơ) đã lên chùa thực hiện nghi thức đặt cơm vắt trong không khí trang nghiêm, thành kính.
Từ buổi tinh sương, lòng thành kính gửi về tiên tổ
Khi trời còn chìm trong màn sương sớm, lúc tiếng gà gáy vang vọng khắp làng quê, người Khmer đã thức dậy, chuẩn bị cho nghi thức đặt cơm vắt. Cơm vắt được làm từ gạo nếp dẻo trộn cùng chuối, đậu, mè, dừa – giản dị mà chan chứa tấm lòng. Khoảng 4 giờ sáng, từng đoàn Phật tử trong trang phục chỉnh tề mang cơm vắt, nhang đèn, hoa quả đến chùa, thực hiện nghi thức cầu siêu đầy thành kính.
Nghi thức này diễn ra liên tục 15 ngày, khoảng trung tuần tháng 9 dương lịch. Đỉnh cao của nghi lễ là lễ Sen Đôn Ta, một trong ba lễ hội lớn nhất trong năm. Theo quan niệm dân gian, vào dịp này, các linh hồn được trở về trong đêm để tìm gặp người thân. Vì vậy, dù đi làm ăn xa, người Khmer luôn tìm cách trở về, sum họp cùng gia đình để giữ trọn đạo hiếu, gửi gắm tình thương đến tổ tiên.
Phật tử tại chùa Bãi Xàu (TP Cần Thơ) mang lễ vật lên chùa gồm nhang, đèn cầy, hoa, quả, nước, bánh kẹo và đặc biệt không thể thiếu cơm vắt được trang trí đẹp mắt
Giá trị nhân văn và bài học hướng thiện
Không dừng lại ở một nghi thức tâm linh, lễ đặt cơm vắt còn hàm chứa giá trị nhân văn sâu sắc. Sau khi nghe chư Tăng tụng kinh, Phật tử thành kính đặt cơm vắt quanh chánh điện, hồi hướng phước báu đến thân nhân đã khuất và cả những vong linh cô quạnh không nơi nương tựa. Đồng thời, nhà chùa còn tổ chức tụng kinh Parabhava Sutta, qua đó khơi dậy nhận thức và nuôi dưỡng tâm hướng thiện trong mỗi người.
Đặt cơm vắt không chỉ là hành động tưởng nhớ tổ tiên, mà còn là sự sẻ chia cho muôn loài, cho cả người nghèo nơi trần thế. Cũng từ nghi thức ấy, con cháu học được bài học biết ơn, học cách sống nhân ái, đoàn kết. Đặc biệt, việc nghi lễ được tổ chức vào rạng sáng giúp bà con vừa gìn giữ tín ngưỡng truyền thống, vừa không ảnh hưởng đến nhịp lao động hằng ngày.
Với giới trẻ hôm nay, phong tục đặt cơm vắt càng trở nên ý nghĩa hơn. Giữa nhịp sống hiện đại nhanh chóng, những nghi thức như bayben nhắc nhở thế hệ trẻ về cội nguồn, về trách nhiệm giữ gìn đạo hiếu. Khi tham gia lễ hội, thanh niên Khmer không chỉ trải nghiệm một không gian tâm linh, mà còn cảm nhận sâu sắc sự gắn bó gia đình, học cách trân trọng giá trị tinh thần hơn vật chất. Đó cũng chính là nền tảng để giới trẻ tiếp nối truyền thống, vừa hội nhập cùng xã hội hiện đại, vừa không lãng quên bản sắc văn hóa dân tộc mình.
Trải qua bao thế hệ, nghi thức đặt cơm vắt vẫn được đồng bào Khmer Nam Bộ gìn giữ như một báu vật tinh thần. Không chỉ là dịp để bày tỏ lòng hiếu kính với tổ tiên, nghi lễ còn là nhịp cầu nối giữa hiện tại và quá khứ, giữa đời sống trần thế và cõi tâm linh. Và chính từ những giá trị thiêng liêng ấy, nghi thức đặt cơm vắt đã góp phần làm nên bản sắc văn hóa độc đáo, bền bỉ của cộng đồng Khmer trên dải đất phương Nam giàu truyền thống.
Trung tâm Thông tin du lịch
