Làng gốm Bàu Trúc: Nơi lưu giữ nét văn hóa dân tộc Chăm
(TITC) – Làng gốm Bàu Trúc (huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận cũ, nay thuộc xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa) là một trong những làng nghề cổ nhất Đông Nam Á. Nơi đây lưu giữ tinh hoa văn hóa của người Chăm qua từng sản phẩm gốm thủ công. Đến làng Bàu Trúc, du khách sẽ được chiêm ngưỡng quy trình làm gốm độc đáo và cảm nhận nét đẹp truyền thống đậm đà bản sắc.
Bàu Trúc trong tiếng Chăm là Paley Hamu Trok, có nghĩa là “làng trũng, nhô ra cuối triền sông”. Ông tổ nghề gốm Bàu Trúc là Po K’long Chank là cận thần thân thuộc của vua Po K’long Giarai (1151 – 1205).
Gần ngàn năm trước Po K’long Chank đã dạy người dân Bàu Trúc cách lấy đất, nặn rồi nung thành những vật gia dụng. Nghề làm gốm ở đây, trước kia chủ yếu do phụ nữ đảm nhiệm, đàn ông làm những việc nặng nhọc hơn là đào đất, nung gốm và gánh gốm hoặc chở đi bán theo chế độ mẫu hệ của người Chăm.
Đến ngày nay, truyền thống này vẫn được duy trì. Con gái lớn lên là được mẹ hướng dẫn làm gốm để rồi “mẹ truyền con nối” đời đời. Tuy nhiên, người Chăm ở Bàu Trúc lại coi Po K’long Chank là tổ của nghề gốm và mình là con cháu của Po, với 80% trong số 400 hộ ở đây làm nghề gốm.
Sản phẩm gốm truyền thống của làng gốm Bàu Trúc chia làm hai dòng: Dòng dân sinh như lu, bếp, nồi, lọ kín nước… để phục vụ cuộc sống dân sinh và sinh hoạt gia đình; và dòng sản phẩm phục vụ việc tâm linh như lư hương, lò đốt trầm, đồ thờ cúng.
Đó cũng là kiểu phân nhánh cơ bản rất dễ thấy ở những làng gốm cổ truyền khác như Bát Tràng, Chu Đậu, Thổ Hà… Tuy nhiên, gốm Bàu Trúc vẫn có những điểm đặc trưng riêng như, ví dụ gốm chăm Bàu Trúc truyền thống có màu sắc vàng đỏ, đỏ hồng, xen lẫn những vệt nâu, đen xám, đấy là những màu đặc trưng kết tinh từ đất, nước qua lửa nung và tạo màu bằng chế phẩm thực vật.
Tính độc bản của các sản phẩm là rất cao và tuyệt đối không dùng men màu công nghiệp. Thợ gốm Bàu Trúc thường tự hào rằng, chỉ dòng sản phẩm của mình mới lấp lánh ánh vàng theo đúng nghĩa đen. Bởi ở bất kỳ mảnh gốm nào cũng lấp lánh những đốm vàng nhạt ở da gốm.
Trải qua thời gian, nghề làm gốm của người Chăm nơi đây vẫn được lưu truyền. Năm 2017, làng gốm Bàu Trúc được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đến năm 2022, UNESCO ghi danh nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp.
Trung tâm Thông tin du lịch
