Đặc sắc nghệ thuật trang trí cây nêu của đồng bào dân tộc Co
(TITC) – Trong tâm thức của đồng bào dân tộc Co (Cor), cây nêu – mà bà con gọi là Glấk – không chỉ thể hiện nghệ thuật điêu khắc tinh xảo của người nghệ nhân mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Nó được xem là cầu nối thần diệu giữa đất và trời, là sự kết nối vô hình giữa con người với thần linh nhằm truyền tải những mong muốn, ước nguyện của dân làng một cách nhanh nhất. Chính vì vậy, cây nêu là linh vật gắn liền với lễ hội truyền thống, biểu tượng văn hóa mang nhiều giá trị nhân văn sâu sắc. Mọi hoạt động nghi lễ, diễn xướng dân gian của người Co đều diễn ra chung quanh cây nêu.
Đồng bào Co cư trú tập trung đông nhất ở phía Tây tỉnh Quảng Ngãi (xã Trà Bồng). Giống như nhiều dân tộc ở vùng Trường Sơn, trong các lễ hội truyền thống của người Co, việc quan trọng hàng đầu là phải làm bộ Gu (trang trí trong nhà) và cây nêu (Glấk), thường dựng ngoài sân. Đây là hai linh vật quan trọng nhất, nơi đồng bào gửi gắm niềm tin và ước vọng vào mỗi hình tượng, hoa văn được khắc vẽ, thể hiện sinh động thế giới quan sơ khai, nhân sinh quan hồn nhiên của cộng đồng tộc người.
Ảnh minh họa: Internet
Cây nêu và sự đa dạng trong đời sống tín ngưỡng
Cây nêu luôn chiếm vị trí quan trọng trong đời sống hằng ngày, thể hiện sự sinh sôi nảy nở, là linh vật thiêng liêng kết nối với thần linh. Cây nêu gắn liền với các hoạt động nghi lễ trong các dịp quan trọng như lễ hội mừng lúa mới, cầu mưa, lập làng, mừng đám cưới…
Cây nêu của người Co thường có nhiều loại, ứng với mỗi sinh hoạt văn hóa xã hội khác nhau, như: nêu phướn (xa glấk), nêu thượng (xa cô), nêu xa cóh, nêu lá (xa xje), nêu bắp chuối (cót kjá), nêu dù (gâk đlu), nêu đu đủ (pa lay đu)… Trong các loại cây nêu, nêu phướn được dựng vào ngày Tết Ngã rạ (cao khoảng 10 – 15m), là loại nêu tròn có hình vẽ hoa văn đẹp nhất, cầu kỳ nhất. Đồng bào gọi là nêu phướn vì có đan lá phướn treo từ đỉnh nêu thòng xuống, có đẽo hình chim chèo bẻo treo trên đầu nêu.
Cây nêu thượng giống như nêu phướn, nhưng không có lá phướn. Nêu lá làm từ cây chò, chặt về để nguyên lá, không khắc vạch hoa văn, đầu nêu không có hình chim chèo bẻo. Nêu bắp chuối là cây nêu dựng trong lễ cúng ông bà, cao khoảng 6m, đầu nêu có hình bắp chuối chỉa thẳng lên trời. Nêu dù là cây nêu dùng trong lễ ăn trâu cúng giải hạn, cao độ 5m, có tán như cái dù (lọng) và có hình tia mặt trời trên đỉnh nêu. Loại nêu này chỉ thấy có ở vùng người Cor Đường Rừng. Nêu đu đủ là cây nêu tạo dựng trong lễ ăn trâu để cầu an và cầu phước lộc, cao trên 4m, đỉnh nêu có tia mặt trời, gần đỉnh có những quả đu đủ điêu khắc bằng gỗ.
Đồng bào dân tộc Cor đánh chiêng, múa Cà Đáo bên cây nêu. Ảnh: Internet
Nghệ thuật điêu khắc và ý nghĩa con số lẻ
Việc tạo dựng cây nêu là một công trình nghệ thuật tập thể, đòi hỏi sự khéo léo, tài năng và sự đóng góp của nhiều người trong khoảng một tháng. Theo truyền thống, thanh niên sẽ lên rừng lấy cây, phụ nữ đập thân cây làm tua hoa và xỏ cườm, còn các nghệ nhân và già làng sẽ đảm nhận công đoạn tạo hình, vẽ hoa văn.
Cây nêu hoàn chỉnh được trang trí thành ba phần: đế, thân và ngọn, thường cao từ 5-15m. Khắp chiều cao thân nêu được vẽ những dải hoa văn với ba màu truyền thống: đỏ, đen, trắng, kết hợp với tạo hình mâm thần, gu thần, đơm cá, lá phướn. Đặc biệt, màu sắc và tạo hình cây nêu đều sử dụng các sản phẩm từ tự nhiên như cỏ, cây, đá, vỏ ốc.
Điểm đặc sắc trong tạo tác là đồng bào thường sử dụng những con số lẻ (3-5-7-9) để trang trí, bởi họ tin rằng số lẻ là những con số may mắn. Trên đỉnh cây nêu luôn gắn hình ảnh chim chèo bẻo, loài chim được đồng bào coi là chim trời do thần linh phái xuống để bảo vệ cây lúa, tượng trưng cho sự bình an và mùa màng tốt tươi.
Trải qua bao thăng trầm, cây nêu đã in sâu vào tiềm thức mỗi người dân tộc Co. Nó không chỉ thể hiện tài năng nghệ thuật của các nghệ nhân dân gian mà còn truyền tải khát vọng về một cuộc sống ấm no, mưa thuận gió hòa trên dãy Trường Sơn hùng vĩ.
Với những giá trị đặc biệt đó, ngày 09/8/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 2323/QĐ-BVHTTDL công nhận “Nghệ thuật trang trí cây nêu của người Co” huyện Trà Bồng cũ, tỉnh Quảng Ngãi là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho linh vật thiêng liêng, biểu tượng văn hóa sâu sắc của tộc người Co.
Trung tâm Thông tin du lịch
