Vũ điệu trống Chhay-dăm: Hồn văn hóa Khmer ở Tây Ninh
(TITC) – Múa trống Chhay-dăm, biểu tượng văn hóa đặc sắc của đồng bào Khmer ở Tây Ninh, là nét đẹp không thể thiếu trong các dịp lễ hội lớn như Chol Chnam Thmay, Dolta hay Ok Om Bok. Điệu múa này, với những động tác mạnh mẽ, linh hoạt, không chỉ xuất hiện trên sân khấu, sân chùa mà còn ngay tại sân nhà, thể hiện tinh thần đoàn kết, khí thế và niềm vui của cộng đồng Khmer.
Trống Chhay-dăm là linh hồn của điệu múa, được chế tác từ gỗ mít, mặt trống làm từ da trâu già để đảm bảo âm thanh vang vọng, sắc nét, với đường kính tối thiểu 30cm và thân trống dài 50-70cm. Phần chân trống bọc kim loại hình loa giúp âm thanh lan tỏa xa hơn. Trước mỗi buổi diễn, trống được lau sạch, kiểm tra dây đeo, phơi khô để mặt da căng đều. Người biểu diễn khoác lên mình trang phục rực rỡ: áo ngắn tay đính cườm, kim tuyến lấp lánh, kết hợp với xà-banh (sampot) ánh bạc hoặc vàng, thu hút mọi ánh nhìn.
Các thanh thiếu niên người Khmer ở Hoà Thành (Tây Ninh) trong một buổi tập luyện múa trống Chhay-dăm. Ảnh: internet
Xà-banh, trang phục truyền thống Khmer, là dải vải dài 3 mét, rộng 1 mét, được quấn khéo léo quanh thắt lưng, kéo qua giữa hai chân và cố định bằng thắt lưng kim loại, tạo dáng giống quần hơn váy. Phụ nữ thường phối xà-banh với Chang Pong, mảnh vải quấn quanh ngực, để lộ phần bụng trên, mang lại vẻ thanh thoát. Quấn xà-banh là một nghệ thuật, với các nếp vải xếp đều, thắt chắc để không bung khi biểu diễn những động tác dứt khoát.
Đội hình múa có thể từ một người đến hàng chục người, đòi hỏi biên đạo công phu để tạo nên màn trình diễn đồng điệu, ấn tượng. Các động tác mang phong cách võ thuật, kết hợp nhịp nhàng giữa múa đơn, múa đôi hay múa nhóm. Người múa sử dụng tay, chân, cùi chỏ, đầu gối, thậm chí gót chân để đánh trống, tạo âm thanh “lốp cốp” đặc trưng khi chân trống chạm sàn. Tiết tấu trống vang lên với nhịp “cắc tùm tum, tum tum tụp”, lúc dồn dập, lúc nhẹ nhàng, khơi dậy cảm xúc rộn ràng, phấn chấn trong lòng người xem. Một bài múa thường kéo dài ít nhất 7 phút, từ phần chào mở đầu, mời gọi, trình diễn kỹ thuật, thể hiện sức mạnh đến lời chào tạm biệt đầy ấn tượng.
Khác với múa trống Chhay-dăm ở Tây Nam Bộ, điệu múa ở Tây Ninh mang phong cách mạnh mẽ, không cần hóa trang hay nhạc đệm, với các động tác võ thuật như xuống tấn, nhào lộn, đánh trống, song đấu. Thường do nam giới biểu diễn, bởi người Khmer quan niệm trống là vật thiêng, đòi hỏi sức mạnh và sự dẻo dai.
Là di sản dân gian không có tác giả cụ thể, múa trống Chhay-dăm được hình thành qua lao động và lưu truyền qua các thế hệ. Dù không có ký âm, cộng đồng Khmer luôn nỗ lực bảo tồn, sáng tạo và truyền dạy cho thế hệ trẻ. Điệu múa xuất hiện tại các nhà văn hóa, lễ hội Khmer, sự kiện của Tòa thánh Cao Đài Tây Ninh hay các cuộc thi, liên hoan, để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng khán giả.
Múa trống Chhay-dăm không chỉ là nghệ thuật mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng. Khi tiếng trống vang lên, mọi muộn phiền dường như tan biến, nhường chỗ cho niềm vui và hy vọng. Các thành viên trong đội múa luôn cởi mở, chia sẻ kinh nghiệm, cùng nhau tạo nên những màn trình diễn rực rỡ, thể hiện tinh thần đoàn kết của người Khmer.
Để gìn giữ di sản này, cần có sự bảo tồn ngay trong đời sống cộng đồng, từ việc thực hành thường xuyên đến truyền dạy kỹ năng. Các chương trình hành động, hỗ trợ tài chính cho nghệ nhân, cùng với quảng bá qua truyền thông, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sức sống của điệu múa. Những nỗ lực này không chỉ bảo vệ giá trị văn hóa mà còn góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương.
Với nét độc đáo của mình, từ năm 2014, múa trống Chhay-dăm tại Hòa Thành (Tây Ninh), đã được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định vị thế trong kho tàng văn hóa dân tộc Việt Nam.
Trung tâm Thông tin du lịch
